Birçok Yüz, Birçok Hikâye

Budapeşte, 15 Ekim 2026 – Koca bir kültürün hikâyesi tek bir dans gecesinde anlatılabilir mi? Duna Sanat Topluluğu, perşembe günü Müpa Budapest’in Festival Tiyatrosu’nda bu sorunun peşine düşüyor. Yeni yapımı “Romany Face – Romengi faca”, Karpat Havzası’ndaki Roman topluluklarının birbirinden farklı müzik ve dans geleneklerini sahneye taşıyor. Saat 19.00’da başlayacak prömiyerin biletleri şimdiden tükenmiş durumda.

Topluluğun dansçılarına sahnede Göncöl grubunun müzisyenleri eşlik edecek. Şiir ve görsel sanatlar da yapımın sanatsal fikrinin bir parçası. Gösteri, her yıl müzikle sahne sanatlarının çeşitli biçimlerini buluşturan Liszt Fest kapsamında düzenleniyor.

Yapımın adı “Romanların Yüzleri” olarak çevrilebilir. Peki, bir kültürün kaç yüzü olabilir? Hakkında çok az şey bildiğimiz bir kültürün içindeki farklılıkları nasıl fark edebiliriz?

Tek sahnede birçok gelenek

Yönetmen ve koreograf Zsolt Juhász, onlarca yıldır geleneksel danslarla ve bu dansları sahnede yeni biçimlerde yorumlama yollarıyla ilgileniyor. 1967’de Szeged’de doğan Juhász, önce heykel eğitimi aldı; oysa çocukluğundan beri dans ediyordu. 1992’de Duna Sanat Topluluğu’na katıldı ve 2007’den bu yana sanat yönetmenliğini üstleniyor.

1957’de kurulan topluluk, Macaristan’ın köklü profesyonel halk dansı gruplarından biri. Repertuvarı, geleneksel dansların korunmasından çağdaş sahne yapımlarına kadar uzanıyor. Topluluğa, özellikle kuşaktan kuşağa aktarılan halk müziğiyle çalışan Göncöl grubu eşlik ediyor.

Yeni yapımda Juhász, koreograflar Tamás Farkas ve Kristóf Fundák ile birlikte çalışıyor. Müzikler István Szilvási, András Soós, Zoltán Dulai ve Lőrinc Bubnó’nun imzasını taşıyor. Sahne tasarımı, kostümler, ışık ve video sanatı da gösteriye başka anlatım olanakları katıyor.

Ancak hangi geleneklerin seçileceğine karar vermek hiç kolay değil.

Lovara topluluklarının dansları, Beás ya da Sinti topluluklarının danslarından farklı. Macaristan ve Transilvanya’daki Roman toplulukları arasında da kültürel ayrımlar var. Yukarı Tisza bölgesinde, Somogy’de, Mátra Dağları’nın eteklerinde ve Transilvanya köylerinde farklı dans ve müzik biçimleri gelişmiş.

Bütün bunları tek bir ad altında toplamak, önemli ayrıntıları gözden kaçırmak demek. Bu yüzden topluluk tam da çeşitliliği görünür kılmak istiyor: kuşaklar boyunca değişerek aktarılan hareketleri, ritimleri ve müzik geleneklerini.

Tek bir rolden çok daha fazlası

Gösterinin katılımcılarından biri Macar oyuncu Franciska Farkas. Sanatçı, “Viktória – A zürichi expressz” filmindeki başrolü ve “Aranyélet” televizyon dizisindeki performansıyla tanınıyor.

Oyunculuğa giden yolu dümdüz değildi. Sinemada geniş kitlelerce tanınmadan önce sosyal alanda çalıştı, tiyatro eğitimiyle ilgilendi. Daha sonra kendi sahne eserlerini yazıp oynamaya da başladı.

Farkas, röportajlarında insanların yalnızca kökenleriyle ya da tek bir toplumsal rolle tanımlanmasının ne kadar sınırlayıcı olabileceğini sık sık anlattı. Sadece Roman kimliğiyle değil, oyunculuğuyla tanınmak istiyor.

Bu düşünce, kültürel kimliklerin çeşitliliğine odaklanan bir akşam için anlamlı. Sonuçta bir yüz, bir insan hakkında her şeyi anlatmaz. Aynı kültüre ait olmak da herkesin aynı deneyimleri, gelenekleri ya da düşünceleri paylaştığı anlamına gelmez.

Farkas’ın bu düşünceleri yeni sahne yorumuna nasıl taşıdığını prömiyerde göreceğiz.

Gelenek sahneye çıktığında

Danslar ve şarkılar boşlukta doğmaz. Bayramların, ailelerin, köylerin ve toplulukların yaşamına aittir. İnsanlar bunları birbirlerinden öğrenir, değiştirir ve sonraki kuşaklara aktarır. Bazı unsurlar nesiller boyunca korunur; bazıları gelişmeye devam eder.

Bu gelenekler büyük bir tiyatro sahnesine taşındığında koşulları da değişir. Bir zamanlar kutlamanın parçası olan dans, koreografiye dönüşür. Birlikte çalınan müzik, tasarlanmış bir gösterinin ögesi hâline gelir.

Sanatçılar da seçim yapmak zorundadır: Neler geleneğe olabildiğince sadık kalmalı? Yeni biçimlere nerede yer açılmalı? Birden çok gelenek aynı gecede buluşurken her birinin kendine özgü karakteri nasıl korunmalı?

Duna Sanat Topluluğu önceki yapımlarında da bu sorularla ilgilendi. “Romany Face” de yalnızca eski dansları göstermeyi amaçlamıyor; müziği, hareketi, şiiri ve görsel sanatları buluşturuyor.

Asıl sanatsal güçlük de burada. Tek tip olduğu varsayılan bir kültürü değil, bugün hâlâ yaşayan çok katmanlı bir mirası sahnelemek.

Merak uyandıran bir akşam

Perşembe günkü prömiyerin ve cuma günkü ikinci gösterinin biletleri tamamen tükenmiş durumda. Festival Tiyatrosu doksan dakikalığına Karpat Havzası’nın farklı bölgelerinden sanat geleneklerinin buluştuğu bir mekâna dönüşecek.

Bazı izleyiciler daha önce hiç görmedikleri danslarla karşılaşabilir. Bazılarıysa kendi yaşamlarından tanıdıkları ezgileri ya da hareketleri hatırlayabilir.

Topluluk, seyircileri daha dikkatli bakmaya ve dinlemeye çağırıyor. Çünkü ortak bir adın ardında birbirinden çok farklı hikâyeler bulunabilir.

Ve bazen bir kültürü tanımak, birinin dans etmeye başlamasıyla mümkün olur.