Kiedy znika ściana: Saloniki pytają, co pozostaje po graffiti

Orestis Pangalos nie zna graffiti wyłącznie z książek. Od 1993 roku sam jest częścią greckiej sceny. Malował, obserwował, fotografował i zbierał – także wtedy, gdy dana ściana już dawno wyglądała inaczej.

Dziś Pangalos jest architektem, artystą, teoretykiem sztuki i wykładowcą akademickim. Jednak kiedy w czwartek wieczorem w MOMus Experimental Center for the Arts w Salonikach zostanie otwarta jego wystawa „Orestis Pangalos. Works, graffiti, archive”, po tym świecie oprowadzi nas przede wszystkim człowiek, który sam do niego należy.

Sztuka, która może zniknąć

Obraz w muzeum może przez dziesięciolecia albo nawet stulecia wisieć na tej samej ścianie. W graffiti obowiązują inne zasady.

Ściana domu zostaje przemalowana. Budynek jest burzony. Deszcz i słońce zmieniają kolory. Ktoś umieszcza własny obraz na starszym. Czasami praca pozostaje widoczna przez lata, a czasami tylko przez kilka dni.

Nie musi to oznaczać, że coś poszło nie tak. Zmiana należy do przestrzeni publicznej, a tym samym również do historii graffiti.

Być może właśnie tutaj zaczyna się wyjątkowość kolekcji Pangalosa. Nie spojrzał na grecką scenę graffiti dopiero po latach, próbując odtworzyć, jak kiedyś wyglądała. Sam uczestniczył w niej od początku lat 90. i jednocześnie zaczął zachowywać jej ślady. MOMus określa go dziś jako jedną z najbardziej wpływowych postaci greckiego graffiti i podkreśla jego ważny wkład w dokumentowanie historii tej sceny.

Ponad 500 zatrzymanych chwil

To, co z tego powstało, trudno nazwać zwykłym archiwum fotograficznym.

W Salonikach pokazanych zostanie ponad 500 fotografii graffiti i murali. Towarzyszą im filmy i projekcje, publikacje, dokumenty historyczne oraz przedmioty zebrane przez Pangalosa w przestrzeni publicznej. Materiał obejmuje około czterech dekad, 14 krajów, 17 europejskich miast oraz 30 greckich miast i regionów.

Każde zdjęcie zachowuje coś, co być może już nie istnieje.

Ściana może dziś wyglądać zupełnie inaczej niż na fotografii. Obraz mógł zniknąć. Być może nie istnieje już nawet sam budynek.

Wtedy fotografia staje się czymś więcej niż tylko zdjęciem graffiti. Jest dowodem, że ktoś kiedyś pozostawił w tym miejscu swój ślad.

Kawałek ulicy w muzeum

W przypadku niektórych prac Pangalos poszedł jeszcze dalej.

Fragmenty jego dzieł zostały dosłownie odłączone od chodników, ławek, murów czy schodów. Coś, co wcześniej było trwale związane z miejscem publicznym, może teraz zostać zachowane jako fragment i pokazane w muzeum.

I właśnie wtedy sprawa staje się bardziej skomplikowana.

Jeżeli kawałek pomalowanej ściany znajduje się w muzeum, czy graffiti zostało uratowane?

A może brakuje właśnie tego, co najważniejsze: ulicy, budynku, przechodzących obok ludzi, innych obrazów dookoła – oraz możliwości, że jutro wszystko znów będzie wyglądało inaczej?

Wystawa nie daje na to prostej odpowiedzi. Nie próbuje też opowiedzieć pełnej historii graffiti. Fotografie, przedmioty, publikacje, dzieła sztuki i fragmenty miejskiego krajobrazu znajdują się obok siebie. MOMus opisuje je jako różne formy pamięci. Razem tworzą nową, ludzką geografię Salonik.

Do kogo należy pamięć miasta?

Być może dlatego wystawa opowiada ostatecznie o czymś więcej niż tylko o graffiti.

Miasta nieustannie się zmieniają. Znikają sklepy, przebudowywane są domy, place nagle wyglądają inaczej. W pierwszej chwili wiele z tych rzeczy nie wydaje się wystarczająco ważnych, by je zachować.

Dopiero po latach zauważamy, że wraz z nimi zniknął również fragment pamięci.

Pangalos zebrał część takich wspomnień, zanim zostały utracone. Nie z perspektywy badacza, który po dziesięcioleciach próbuje odtworzyć dawną kulturę młodzieżową, lecz jako ktoś, kto sam w niej uczestniczył.

To właśnie czyni jego spojrzenie wyjątkowym.

I prowadzi nas z powrotem do pytania, od którego zaczyna się wystawa:

Co pozostaje po graffiti, kiedy znika ściana?

Może fotografia. Może kawałek betonu. Może wspomnienie miejsca.

A czasami może wystarczy po prostu ktoś, kto spojrzy w odpowiednim momencie.